Polscy architekci w Odessie

"Ziemia Krzeszowicka" » Polscy architekci w Odessie

Tekst i zdjęcia:

Michaił Miejzerski
Olga Kroczak



Miasto Odessa powstało jako jedna z forpoczt Imperium Rosyjskiego na terenach zdobytych od Turcji – niezmierzonych, prawie niezaludnionych stepach nad Morzem Czarnym. Na początku swojego istnienia miasto nie miało większych perspektyw w porównaniu z Chersoniem, Mikołajewem i Rostowem, które znajdowały się na rozległych terenach nadrzecznych. Ale przedsiębiorczość miejskich przywódców i napływ imigrantów z Włoch i Grecji doprowadziła do tego, że Odessa stała się wiodącym centrum handlu zbożem z krajami śródziemnomorskimi. Tak więc, już w latach 20. XIX wieku miasto weszło w fazę bujnego rozwoju i szybko stało się centralnym ośrodkiem dla wielkiego regionu, który obejmował nie tylko Noworosję, ale również ziemie ukraińskie, Naddnieprze, a nawet odległe centralne regiony Rosji. Stamtąd na Południe wyruszało tysiące migrantów, którzy zagospodarowywali nowe ziemie albo szli za zarobkiem do bogatych miast, szczególne do Odessy.
Wielu Polaków było wśród nowych mieszkańców miasta. Po trzech rozbiorach Polski, Rosja otrzymała kontrolę nad 90% terenu ówczesnego imperium. Oprócz tego, pod władzę carów przeszło ponad połowę ziem polskich, jak również Białoruś, Wołyń i Prawobrzeże, gdzie znajdowało się tysiące polskich jednostek osadniczych i ukształtowała się prężna warstwa szlachty. W nowych warunkach arystokraci w większości byli pozbawieni możliwości zrobienia administracyjnej lub politycznej kariery, ale wielu z nich znalazło się w sztuce, literaturze i nauce. W ten sposób z utratą niepodległości szlachta otrzymała możliwość wzięcia udziału w życiu światowego mocarstwa, które szybko się rozwijało i otwierało przed zdolnymi ludźmi duże możliwości. Jej wkład w rozwój kultury imperium Rosyjskiego trudno przecenić.
Wiele dobrego zrobili Polacy dla Odessy. Szczególnie, wzbogacili architekturę Perły Czarnomorskiej. Polskie pochodzenie mieli wybitni architekci: Feliks Gąsiorowski, Mikołaj Tołwiński, Lew Włodek, jako również mniej znani, ale oryginalni twórcy: Władysław Dąbrowski, Wilhelm Kabiolski, Cezary Zieliński. Oprócz tego, wielu architektów wykonywało standardowe projekty, tworząc chociaż i nie wybitne dzieła, ale szeregową zabudowę wielkiego miasta.
Należy zaznaczyć, że dorobek tych architektów mieścił się w granicach tendencji, modnych w Odessie w odpowiednim okresie. To był wpływ włoskiego renesansu, rosyjskiego empire, a następnie – wiedeńskiej szkoły racjonalnego modernizmu. Moda ulegała zmianie zgodnie z ogólnymi tendencjami architektury europejskiej, jednakże w każdym przypadku miała własny charakter Odessy, niepodobny do kształtów Kijowa, Petersburga czy Warszawy. Wyrażało się to w wyborze przez twórców takich lub innych stylów, a także w wielkości budowli, ich kolorystyce, doborze elementów dekoracyjnych. Jednakże utalentowani architekci zawsze mogą stworzyć wybitne budowle, nie odstępując od kanonów. Dowodzi tego praktyka polskich architektów Odessy.

 

Feliks Gąsiorowski
Najbardziej znanym w plejadzie polskich twórców jest Feliks Gąsiorowski – jedna z najwybitniejszych postaci w historii architektury Odessy, wielki mistrz epoki romantyzmu i stylizacji.
Feliks, syn Wincentego, urodził się 12 listopada 1815 roku w mieście Łuck w guberni wołyńskiej. Wiadomo, że zawodowe wykształcenie otrzymał w Warszawie, gdzie rozpoczął praktykę w architekturze. Również brał udział w budowie hotelu «Angielski». Gąsiorowski przyjechał do Odessy w 1848 roku, niezwłocznie otworzył swoją pracownię. Już w 1864 roku został członkiem Spółki inżynierów i architektów Odessy. Wtedy był też wybrany radnym do miejskiej Dumy.
Pierwsze budowle Gąsiorowskiego były nowatorskimi dla Odessy. Szablonowe formy klasycyzmu twórca wzbogacił elementami neogotyku, dla których czerpał inspirację z romantycznych wyobrażeń epoki rycerskiej.
Najpełniej poszukiwania twórcy znalazły wcielenie w budynku Pałacu Zenona Brzozowskiego, obecnie znanego jako «Pałac Szacha Szachskij», ponieważ 1909 roku wykupił go perski szach, który uciekł do Odessy, ratując się przed przewrotem.
Jednopiętrowy Pałac wyróżnia się lekkością i prostotą. Jego stylistyka – skojarzenie wczesnego angielskiego gotyku i średniowiecznej architektury francuskiej.


ul. Gogola 2 («Szachskij Pałac»)

ul. Gogola 2 («Szachskij Pałac»)


Pałac składa się z dwóch korpusów, wschodniego i północnego skierowanego na morze (w kształcie «Г»). Pałac ma wielkie podwórze, które wychodzi na ulicę. Kiedyś można było do niego wejść przez monumentalną arkę z bramą, która przypominała zwodzony mostek fortecy.


Szachskij Pałac

Szachskij Pałac


Szachskij Pałac

Szachskij Pałac


W zachodniej części podwórza umieszczono dwukondygnacyjny korpus z przejściem do wewnętrznych podwórzy, a przed wejściem do Pałacu jest wspaniała fontanna.
Bardzo korzystną dla miasta budową stał się zaprojektowany przez Gąsiorowskiego most przez «Karantinną balkę», przez który obecnie przechodzi ulica Grecka. Połączenie dwóch części miasta mostem władzę miasta planowały jeszcze w latach 40., z czasem projekty mostu opracowali słynni architekci Dalakwa i Skudijeri, ale na budowę mostu zdecydowano się dopiero w 1852 roku według pomysłu inżyniera K. Majewskiego z Petersburga. Jednak pracę musiano zatrzymać z powodu błędów w obliczeniach projektanta. I dopiero po dziesięciu latach rozwiązanie skomplikowanego zadania inżynierskiego wziął na siebie Gąsiorowski. On postanowił połączyć dwa mosty w jednym ciągu, a w celu oszczędności drogich materiałów i wzmocnienia konstrukcji budowli zaproponował wypełnić przestrzeń między konstrukcjami nośnymi odpadami budowlanymi. Most o długości 120 metrów służy do dzisiaj mieszkańcom Odessy.


ul. Grecka / ul. L. Kaczyńskiego (most przez «Karantinną balkę»)

ul. Grecka / ul. L. Kaczyńskiego (most przez «Karantinną balkę»)


W latach 70.-80. Gąsiorowski specjalizował się w budowie prywatnych willi i elitarnych budynków na wynajem, a w swoich twórczych poszukiwaniach koncentrował się na formach włoskiego renesansu. Na ten okres przypadają takie znaczące budowle, jak willa Anatra na ulicy Jewrejskiej, 16, dom Rafałowicza na ul. Puszkińskiej 3, hotel «Imperial» na ul. Deribasowskiej, 25 (obecne zburzony).


Dom Rafałowicza

Dom Rafałowicza


Willa Anatra

Willa Anatra


Duży wpływ na twórczość Gąsiorowskiego miał jego udział w budowie Teatru Opery i Baletu w Odessie, który był budowany w latach 1884-1887. Architekta zaciekawiły przyniesione przez projektantów Ferdynanda Felnera i Hermana Helmera wspaniale formy baroku francuskiego i wiedeńskiego. One znalazły swoje odzwierciedlenie w dekoracji fasad i wnętrz budynków Tołstoja na ul. Gogola, 19 i Ralli na ul. Deribasowskiej, 5, a także dużego budynku na wynajem przy ul. Ryszeljewskiej 5.


ul. Deribasowska 5

ul. Deribasowska 5


Pracując zasadniczo ze znanymi zleceniodawcami, F. Gąsiorowski interesował się problemem, który był aktualny dla rosnącego miasta i powiększającego się z roku na rok, dostępnego mieszkania. On był jednym z pierwszych na Ukrainie, który wziął udział w opracowaniu typologii wielorodzinnych budynków dla osób z niewielkim poziomem dochodów. Oprócz tego, wspólnie z innym architektem polskiego pochodzenia Mikołajem Tołwińskim, twórca zajął się projektowaniem i realizacją budynków, tanich mieszkań na ul. Kanatnej 81. Na owe czasy to był największy w Odessie kompleks mieszkalny, który obejmował cały kwartał. Dzięki skomplikowanej konfiguracji korpusów kompleksu, Gąsiorowskiemu i Tołwińskiemu udało się stworzyć duże ciche podwórka, gdzie zieleń podkreśla subtelną urodę budynków.


Ul. Kanatna 81

Ul. Kanatna 81


Feliks Gąsiorowski zaprojektował Muzeum Archeologiczne, które znajduje się na ul. Lanżeronowskiej 4.


Muzeum Archeologiczne

Muzeum Archeologiczne


Gąsiorowski zmarł w 1819 roku. Cztery dziesięciolecia ciężkiej pracy tego wybitnego mistrza wzbogaciły architekturę Odessy i były stymulatorem rozwoju nowych kierunków w budownictwie.
Wspomniany wyżej Mikołaj Tołwiński urodził się i przeżył dużą część życia w Warszawie, ale największe twórcze natchnienia przeżył dzięki Odessie.